AUTEUR:
Daan van Alten


Spinoza

februari 2017


Spinoza (182K)

Een poging om iets van Spinoza te begrijpen en door te geven

Een poging om iets van Spinoza te begrijpen en door te geven
Ik beschouw Spinoza als een natuurwetenschapper die onderzoek doet en nadenkt over Mens en Wereld. Als er ÚÚn was die zelfstandig, dus op eigen gezag nadacht, dan was hij het wel. Zijn ideale mens is autonoom, onafhankelijk, vrij van andere instanties, en daarom gelukkig.

    Vrijheid is het kernwoord. Spinoza benoemt vijf wegen naar vrijheid:
  1. Zelfbeschikking - jij bent de baas over jezelf
  2. Immanentie - wat je nodig hebt, is in de Natuur vrij aanwezig
  3. Wil tot macht - het is je natuurrecht om jezelf te handhaven
  4. Intu´tie als hoogste vorm van kennis - de benodigde kennis is voorhanden
  5. Eendracht maakt macht - samenleven geeft ruim overleven

Onderstaande tekst heeft niet precies deze volgorde. Punten 2 en 4 horen volgens mij bij elkaar.
Mijn beschrijving van Spinozabevindingen begint bij De Natuur, gaat dan verder met de kenmerken van (levende) Soorten en spitst zich vervolgens toe op de Menselijke Soort.
Is er sprake van Goed en Kwaad, van Moraal? Hoe garandeert de Natuur het voortbestaan van de Soorten in het algemeen en van de Mens in het bijzonder? Welke rol speelt de Menselijke Samenleving daarbij?
Bij dit schrijven baseer ik me vooral op mijn eerste echte kennismaking met Spinoza in het boek "SPINOZA" van Maarten van Buuren (ondertitel: 'vijf wegen naar de vrijheid'), maar ook op het gelijknamige boek van Kees Schuijt.
Overigens kom ik nog maar net kijken bij Spinoza, dus er zal zeker veel op aan te merken zijn.

De Natuur

De Natuur zorgt goed voor zichzelf. Ze houdt zichzelf in stand, verbetert zichzelf, groeit uit, enz. Als er in de Natuur iets verandert, dan is daar in die Natuur een oorzaak voor: de natuurwetten die deze processen sturen zijn in de Natuur aanwezig. Er is een kiemkracht waar alles uit voortkomt.
Geen bovennatuurlijk wezen bemoeit zich met deze processen, of grijpt daarin in. Het in stand houden van de Natuur gaat vanzelf. De zon schijnt, het water stroomt, de wind waait. Voor elke verandering is een natuurlijke oorzaak, zoals hoogte- of drukverschil. Nieuwe individuen van alle soorten planten en dieren, inclusief de mens vormen zich; ze krijgen leefruimte op de vaste aarde en in het water. Zo zijn alle soorten deel van die natuur; je kunt erop vertrouwen dat zij door diezelfde natuurwetten in stand worden gehouden. Spinoza gebruikte het woord 'god' vaak, maar hij bedoelde daarmee De Natuur, de Aard, de Oerkracht van de Wereld.

De Soorten

Elke levende soort - en ook elk afzonderlijk individu van die soort - heeft alles in zich wat nodig is om zich te handhaven en zelfs te verbeteren. Elk levend individu streeft naar overleving en heeft een inwendige natuurlijk drang om zich te handhaven. Noem het een impuls tot leven, een levensdrift, de natuurlijke kiemkracht.
Bij de geboorte van een individu wordt een soort bouwplan doorgegeven dat alle gegevens van de nabije familie bevat, maar ook die van de soort. Meteen vanaf de geboorte wordt dat bouwplan in uitvoering gebracht, is de Natuur bezig met ontplooiing. Het individu zoekt voedsel, groeit, gaat kijken, geluiden maken, reageren. Opvoeders helpen daarbij, ze wijzen de weg, maar het proces vindt plaats in het nieuwe ding, een woord dat Spinoza wel gebruikt voor een levend exemplaar van een soort.
De levensdrift is van levensbelang voor je leven. Terwijl jij je geleidelijk aan ontwikkelt, doet die drift steeds meer zijn intrede en zorgt ervoor dat het leven wordt voortgezet in jou. Accepteer die fantastische drang die je in hebt.
Geen enkel organisme, geen mens, geen dier, geen plant zelfs, mist deze drang. Je kunt die niet verliezen. Je wordt van binnen uit aangemoedigd om te doen wat de natuur je ingeeft, namelijk het ontplooien van vermogens, het uitvouwen van wat er in zit. Deze drang komt ongevraagd en onafwendbaar af op elk individu, dat zich dit als vanzelf toe-eigent: een plant ontvouwt een bepaalde bloem, een mier werkt mee aan het gemeenschappelijk bouwwerk, een mens lacht naar een ander mens.

Het is leuk dat iemand uit de zeventiende eeuw dingen over de natuur zegt die vruchtbare bodem blijken te zijn voor de later ontwikkelde evolutietheorie en helemaal passend voor het nog later ontdekte DNA. Behoud van de soort, van elke soort, en het doorgeven van de 'levensdrang' is precies de functie van het DNA waar Spinoza nog nooit van gehoord had.

Goed en kwaad, Moraal

Een organisme heeft het vermogen zich te ontwikkelen, zich zo goed mogelijk te realiseren. Hoe groter dat vermogen (die macht, zegt S), hoe beter. Wat bijdraagt aan dat vermogen, is goed. Wat meewerkt aan het in stand houden van de soort, dat is moreel gezien goed. Alles wat daaraan afdoet, is slecht te noemen. Macht verhoudt zich tot onmacht als goed tot kwaad.
Zelfbehoud is dus de drijfveer van elke soort, ook van de mens. Elk individu heeft, niet alleen het vermogen, maar ook het recht om zich te handhaven. Als dat de kern van de moraal is, kan een individu denken dat alles in de wereld draait om zijn eigen zelf, alsof hij autonome macht heeft en het recht om te doen wat in z'n macht ligt. Kun je maar zo alles doen wat in je macht ligt? In principe wel, jazeker. Je hoeft niet bang te zijn dat de natuurwetten krachten ontwikkelen die slecht zijn, die het bestaan onzeker maken. Geef ruimte aan de natuurkrachten.
Als een individu iets doet om zijn macht tot overleven te vergroten, dan doet hij daar goed aan. Als je niet gebruik maakt van je vermogen tot zelfontplooiing, ben je fout bezig.
Moraal is net als alle natuurkrachten immanent in de Natuur aanwezig en niet afkomstig van bijvoorbeeld transcendente goden. Moraal is iets van alle soorten, want elke soort heeft het vermogen, de macht en dus het recht om zich te handhaven.
Belangrijk is dat behoud van de soort vraagt om samenwerking van de individuen. Denk alleen maar aan de noodzaak tot voortplanting en alle 'goede' mechanismen die de Natuur daarvoor in petto heeft. Het is mogelijk dat er krachten opdoemen, niet uit de natuur, maar uit negatieve passies (die je vooral bij de mensensoort treft) die bedreigend zijn voor (andere) soorten. Zulke krachten zijn slecht en dienen noch het voortbestaan van de bedreigde soort, noch dat van de mensensoort.
Alles wat helpt bij het volmaakter worden van het individu en van de soort, dat noem je goed. Alles wat hindert bij het bereiken van volmaaktheid, dat noem je slecht.

En nu de Mens, jij dus!

De mensensoort is op bovenstaande geen uitzondering en heeft alles in zich om met succes te vechten voor haar voortbestaan. Net als alle soorten, wordt ook jij gedreven door een natuurlijke impuls, die levensdrang. Je hebt alles in je wat nodig is om tot een volwaardig mens uit te groeien, plus ook nog eens jouw eigen, specifieke bijzonderheden. Je moet alleen maar - van jongs af aan - ongeremd doorgang geven aan de eigen ontplooiing, aan de drang van je levensdrift.
Ontdek jezelf! Ga op zoek gaan naar je eigen wezen, je essentie. Die is te vinden in het verstandig leven naar de rede, via kennisverwerving. Als je die levensdrang niet in de weg gaat staan, gaat het als vanzelf, net als bij de andere soorten. Echte keuzes hoef je eigenlijk niet te maken. De vraag is zelfs ˇf je iets te kiezen hebt. Je vraagt vanzelf om eten, je groeit, je gaat kijken, praten, denken. Opvoeders helpen je daarbij, ze wijzen de weg, maar het proces vindt plaats in jou. Tot zover ben je als dat vogeltje in het nest dat uit het ei kruipt en groeit en voelt dat het kan vliegen, daarbij geholpen door de ouders.

Kennis

Toch kun je minstens ÚÚn groot verschil zien bij de mens, als je vergelijkt met planten en dieren. Planten niet, maar vele diersoorten hebben hersens. Juist de hersenontwikkeling bij mensen is toch wel heel bijzonder. Dat slaat dan vooral op het denkvermogen, je kunt over jezelf nadenken, je leert je eigen gedrag te bekijken en te beoordelen met je denkvermogen, door te denken. Je hebt, wat men noemt: rede, een vermogen tot redelijkheid. Ook dat vermogen is een natuurlijk gegeven, maar moet je het wel ontwikkelen, onderhouden, trainen.
De rede is niet je enige mogelijkheid om kennis te verwerven. De Natuur geeft je aangeboren kennis, intu´tieve kennis. Vertrouw op die aangeboren kennis, volg je intu´tie, stem je rede af op de natuurwetten. Daar is de fundamentele kennisbron die macht geeft over jezelf. Omdat je deel uitmaakt van de Natuur, heb je een intu´tie voor waar het om gaat, voor wat de essentie van de dingen is, voor het grote verband. Het geeft je greep op de werkelijkheid. Dat geeft geluk. Het maakt je volwaardig mens.
Ook kun je kennis opdoen door ervaringen met je zintuigen. Je ziet, je hoort iets, je slaat dat op, je overweegt, overdenkt die ervaring en je trekt conclusies. Dat laatste proces verloopt met je rede, in je denkvermogen. Met die rede verzamel je heel veel kennis, alle jaren van je leven. Maak er een gewoonte van na te denken met kritische reflectie. Verwerp een idee, verander andere ideeŰn, verbeter bestaande ideeŰn. Leer zelfstandig denken; eenvoudig is dat niet. Het ontwikkelen van een eigen mening is moeilijk. Je moet dan bestaande ideeŰn durven relativeren.
Maar hoe moeilijk ook, stel via kritische reflectie alles ter discussie. Je toekomstig denkvermogen is afhankelijk van de mate waarin je durft afstand te nemen van bestaande meningen. Doordat je je kritisch vermogen ontplooit, verwerf je een soort 'autonomie'. Het is niet de bedoeling dat je klakkeloos gaat doen wat een ander je zegt. Je moet je aan niets anders onderwerpen dan aan de natuurwetten. Dat geeft je een soort vrijheid, geluksgevoel.
Zo ben jij als mens in staat tot zelfontplooiing. Je vergroot je vermogen tot actie, tot ingrijpen, je oefent macht uit. Aanvaard dat vermogen, die werking als onontkoombaar, als iets van jezelf, alsof je er voor je geboorte al voor gekozen had. Het zit in je. Die macht is het vermogen om te doen wat in jouw belang is, en tegelijk geeft die jou het recht om je bestaan te handhaven. Mensen die de natuurwetten graag omarmen, daar zit de wereld op te wachten.

Individu versus de soort

In de Bijbel staat, ergens in het begin, een verhaal van iemand die sterk is, macht heeft en vindt dat hij, Lamech, een ander die hem in de weg loopt, op z'n (te lange) tenen trapt, rustig met een stevige vuistslag buiten westen slaat. Of als iemand hem een duw geeft, slaat ie hem rustig dood. Als Lamech zich maar handhaaft, dat is de hoofdzaak. Als hij maar de macht heeft om te blijven en vooruit te gaan.
Is dat de bedoeling van 'vrije ontplooiing', van zelfbeschikking? Lekker is dat.
In diezelfde bijbel staat trouwens ook een oproep om te woekeren met je talenten. Dat onderstreept het idee van 'gebruik je kansen, heb ambities'.


Die onbelemmerde uitoefening van macht leidt tot conflicten, moord en doodslag. Mensen als Lamech, nog in een zogenaamde primitieve natuurstaat, weten nog niet hoe ze hun rede moeten gebruiken. Je moet voorkomen dat jouw vrije ontplooiing in strijd komt met de belangen van het collectief, van de omgeving, van mensheid en milieu!
Jij bent een vrij individu. Je eigen macht, wat jij allemaal kunt, bepaalt wel je rechten, maar niet je welzijn. Begeerten als ambitie, eerzucht, macht, lust hoef je niet te bestrijden of te onderdrukken, maar moet je onder controle brengen van de rede. Zo kun je schadelijke passies, zoals haat, omvormen tot vruchtbare acties en macht. Daar ben je mens voor. Wees niet al te trots op emoties. Ze horen erbij, dieren hebben ze ontwikkeld en laten zich erdoor leiden, maar jij kunt meer: er over nadenken, ze accepteren en ze in goede banen leiden. Liefde, rechtvaardigheid, maar ook ambitie en hoogmoed zijn deugden, want ze dragen bij aan je macht. Haat en nijd, maar ook nederigheid en medelijden zijn ondeugden, want zij maken je machteloos.

Lamech voelde de macht tot overleven, was er sterk genoeg voor, maar had een verkeerd eigenbelang voor ogen. Als de individuen van een soort zo met elkaar omgaan als hij, moorden ze elkaar uit en blijft er niet een over. Hem ontbrak het aan kennis; hij moest ontdekken dat de individuele menselijke natuur ge´ntegreerd is in de sociale natuur.

Eendracht maakt macht

Je moet je best doen om te integreren in de samenleving en in de natuur. Maak afspraken met soortgenoten tot samenwerking. Sociaal gedrag geeft veiligheid en voorspoed en leidt tot echte vrijheid. Je leert in vrede leven met jezelf en met je medemens.
De rede is het vermogen dat jou als mens in staat stelt de overgang te maken van die primitieve toestand naar de samenleving. Individuen worden door de Natuur zelf voorbereid op het vormen van groepen, en hebben van meet af aan begrepen dat ze zich aaneen moeten sluiten om veilig en profijtelijk te kunnen leven. Zie deze behoefte ook niet als uitsluitend menselijk. Alle mogelijke diersoorten (en plantensoorten) zijn ook sociaal georganiseerd. Daarbij kan onderlinge empathie een belangrijke rol spelen als natuurkracht.
Het ontstaan van een samenleving is een natuurlijk proces van diezelfde hiervoor genoemde levensdrift. De menselijke samenleving mag je ook cultuur noemen. Die is een groot collectief belang geworden voor de voortgang en opgang van de mensensoort.
Het eigenbelang is weliswaar de individuele drijfveer tot handelen, maar moet ook aan banden gelegd worden. Zo kun je niet doorgaan met het vernietigen van elkaar en van de Natuur. Ten behoeve van het voortbestaan van de soort, moet je begrijpen dat jij afhankelijk bent van je leefomgeving, de aarde, de Natuur. Geen soort kan individueel overleven. Een apart individu is in wezen machteloos, maar samen staan ze sterk. Vele soorten hebben zich ontwikkeld tot een sociale samenleving. Kijk naar de mieren, hoe die samenwerken, de bijen, maar ook hoe apen in hun groep met elkaar omgaan, hoe ze het elkaars leven prettig maken. Intu´tief weten ook zij dat ze niet zonder elkaar kunnen. Eigenbelang wordt gediend door collectief belang en vice versa.

Wanhoop niet, want de Natuurwetten zijn sterk. Ze bepalen je leven als jij dat niet verhindert. Je hebt het in je macht om dat te laten gebeuren. Laat die macht z'n werk doen. Jouw rede heb je niet voor niets. Durf voor jezelf, zoals je bent, ferm uit te komen. Dikke kans dat je dan in de loop van de tijd beter in staat zult zijn met anderen samen te leven; jij en de ander kunnen hun rede steeds verder ontwikkelen.
Wil je voor de samenleving enkele goede samenlevingsregels, denk dan aan de gulden regel:
"Zoals jij behandeld wilt worden, ga zo om met anderen."
of anders:
"Heb uw naaste lief."
Blijven hopen dus. Het kan!